یادداشت؛ اول مهر، وزارت آموزش و پرورش و کتابخانه مدارس محمد حسن زاده، دانشیار دانشگاه تربیت مدرس و رئیس انجمن ارتقای کتابخانه های عمومی ایران در یادداشتی به ضرورت احیای کتابخانه های مدارس و پست کتابدار آموزشگاهی پرداخت.

به گزارش پایگاه اطلاع رسانی نهاد کتابخانه های عمومی کشور به نقل از پایگاه انجمن علمی ارتقای کتابخانه های عمومی ایران، محمد حسن زاده، دانشیار دانشگاه تربیت مدرس و رئیس انجمن ارتقای کتابخانه های عمومی ایران در آستانه سال تحصیلی جدید در یادداشتی به ضرورت احیای کتابخانه های مدارس و پست کتابدار آموزشگاهی پرداخت . متن کامل این یادداشت در ادامه آمده است:

مقدمه
صدای زنگ مدارس به آرامی به گوش می رسد و دانش آموزان آخرین هماهنگی‌ها و مرتب کردن‌ها را برای ورود به ماه مهر، ماه مهربانی‌ها و دانش اندوزی انجام می‌دهند. والدین هم تقریباً، ماراتن هزینه‌ها را به پایان رسانده و برخی از آن‌ها هم در تقویم خود لیست و تاریخ پرداختی‌های خود در طول ماه‌های آینده را نهایی کرده‌اند. در سوی دیگر، مسئولان مدارس نیز آخرین هماهنگی های مربوط به برنامه درسی، معلمان و امور جرایی را انجام داده و آخرین آب و جارو را به حیاط مدرسه کشیده‌اند تا مقدم دانش آموزان را گرامی بدارند و با بازگشایی مدارس، سال تحصیلی جدید آغاز شود. اما در این میان کمتر مدرسه‌ای وجود دارد که برای تجهیز کتابخانه اهمیت قائل شده و آن را هم به عنوان بخشی از برنامه آموزشی در نظر بگیرد. با برچیده شدن پست کتابدار در وزارت آموزش و پرورش، این امر بیشتر از پیش به محاق رفته و به فراموشی سپرده شده است. این در حالی است که آموزش بدون دسترسی به منابع آموزشی غیر موظف، غیر درسی و خلاقانه امری ابتر و ناقص به شمار می‌رود.

کتابخانه آموزشگاهی

کتابخانه آموزشگاهی، کتابخانه‌ای است که در کنار یک مجموعه آموزشی مانند مدرسه تاسیس می‌شود. هدف اصلی این نوع از کتابخانه ها ارائه خدمات پشتیبانی به مدارس و مجموعه های آموزشی است. یکی از مهم‌ترین رسالت‌های این نوع از کتابخانه‌ها تامین منابع آموزشی است. به همین دلیل، این نوع از کتابخانه‌ها به مرکز منابع آموزشی نیز مشهور هستند.

براساس آمار سال ۲۰۱۹، در یکی از کشورهای پیشرفته، ۹۱ درصد مدارس دارای کتابخانه هستند و ۶۱ درصد این کتابخانه‌ها دارای کتابدار تمام وقت هستند. طبق سرفصل تدوین شده از سوی کمیته برنامه ریزی و گسترش علم اطلاعات و دانش شناسی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری برای رشته «کتابدار کودک و نوجوان»، کتابداران کتابخانه‌های آموزشگاهی علاوه بر اینکه در حوزه علم اطلاعات و دانش شناسی کسب تخصص می‌کنند، در حوزه آموزش، برنامه درسی، کلاس داری و نظایر آن نیز دانش لازم را به دست می‌آورند.

کتابخانه‌های آموزشگاهی در کنار ارائه خدماتی مانند مشاوره اطلاعات، معرفی منابع، کمک به یافتن کتاب، نشریه و منابع مناسب به دانش آموزان به والدین و معلمان نیز خدمات ارائه می‌کنند. برای افزایش ارتباط بین کتابخانه و کلاس درس، معمولا طبق برنامه، یک روز از هفته را دانش آموزان در کتابخانه سپری می‌کنند و روز یا روزهایی از هفته را نیز کتابدار در کلاس حضور پیدا می‌کند.

در نتیجه تعامل مناسب بین کتابدار و معلم، دانش آموزان مهارت های لازم در حوزه سواد اطلاعاتی، سواد رسانه‌ای، سواد دیجیتال و مهم تر از همه روحیه جستجوگری و نوآوری را فرا می‌گیرند و آن‌ها یاد می‌گیرند که تنها راه دستیابی به دانش، کتاب درسی و کلاس درس نیست، بلکه در خارج از کلاس نیز کتابخانه، خدمات متنوع و مناسبی را به آن ها ارائه می کند. تداوم این روحیه و نهادینه شدن آن موجب می‌شود که دانش آموز به کتابخوانی، مراجعه به کتابخانه، دستیابی به اطلاعات موثر و هدفمند عادت کند. این مهارتی است که اغلب دانش آموختگان نظام آموزشی در این زمینه با نقص جدی روبه رو هستند.

کتابخانه‌های آموزشگاهی در ایران

طبق بررسی‌های انجام شده در استان‌های مختلف، اغلب مدارس کشور یا کتابخانه ندارند، اگر کتابخانه داشته باشند، کتابدار متخصص ندارند و چنانچه هر دوی این‌ها وجود داشته باشد (که بسیار نادر است) در قالب یک سیاست ملی به فعالیت نمی‌پردازند و به عبارت دیگر، در ارزیابی‌های مدارس، مدیر و یا هر نوع ارزیابی دیگر به صورت جدی به حساب آورده نمی‌شوند. با حذف پست کتابدار در آموزش و پرورش، وضعیت موجود به مراتب پیچیده تر نیز شده است.

این در حالی است که در سند تحول بنیادین آموزش و پرورش، کتابخانه به عنوان بخشی از نظام آموزش و پرورش در نظر گرفته شده است. هر چند دیدگاه تدوین‌کنندگان سند مذکور به کتابخانه و نقش آن می‌توانست و باید بسیار جدی تر و عمیق تر از میزان فعلی می‌بود و باید باشد، اما به هر حال در سند مذکور ۳ بار به کتابخانه اشاره شده است.

کتابخانه و سند تحول بنیادین آموزش و پرورش

در سند تحول بنیادین آموزش و پرورش، مصوب شورای عالی انقلاب فرهنگی اولاً بر تاسیس کتابخانه در مدارس تاکید شده است، دوماً، به ارتباط مدارس با کتابخانه‌های عمومی اشاره شده است. اما مع الاسف، هر دو مقوله در گام‌های اجرایی نادیده انگاشته شده و مغفول باقی مانده است. با حذف پست کتابدار در آموزش و پرورش، حتی پیکر نیمه جان کتابخانه‌های مدارس نیز از رمق افتاده است.

الف. تاکید بر تاسیس کتابخانه در مدارس

ذیل راهکار «۴- ایجاد و متناسب سازی فضاهای تربیتی با ویژگی ها و نیازهای دانش آموزان و اقتضائات فرهنگ اسلامی – ایرانی و شرایط اقلیمی، فرهنگی و جغرافیایی (۳،۶ و ۷)»

راهکار ۳-۱۴ - اهتمام به طراحی، ساخت و تجهیز مناسب نمازخانه، کتابخانه، آزمایشگاه، فضای سبز و فضای ورزشی در تمام مدارس به عنوان محیط تعلیم و تربیت.

همانگونه که از متن مصوبه به صورت واضح، بر می آید، تصویب کنندگان سند، ساخت و تجهیز مناسب کتابخانه را در مدارس به عنوان بخشی از متناسب سازی فضاهای تربیتی در نظر گرفته اند.

ب. تاکید بر تعامل با کتابخانه های عمومی

در فصل چهارم سند، صفحه ۲۱، ذیل عنوان مدرسه در افق چشم انداز ۱۴۰۴، تعامل مناسب اثربخش با کتابخانه های عمومی به عنوان بخشی از مختصات رفتاری و ساختاری مورد نظر برای مدرسه مطلوب در نظر گرفته شده و آمده است:

«دارای تعامل اثر بخش با مساجد و دیگر نهادها، مراکز مذهبی و کانون های محلی نظیر فرهنگ سرا، کتابخانه های عمومی و برخوردار از ارتباط مستمر و موثر با عالمان دینی، صاحب نظران و متخصصان»

همانگونه که از متن مصوبه بر می آید، ارتباط با کتابخانه های عمومی به عنوان بخشی از ویژگی های یک مدرسه مناسب در نظر گرفته شده است.

علاوه بر مورد فوق، ارتباط با کتابخانه های عمومی به عنوان بخشی از تنوع بخشی به محیط های یادگیری نیز به عنوان یک راه حل در نظر گرفته شده و در قسمت راهکارها، در ذیل راهکار ۶- تنوع بخشی به محیط های یادگیری در فرایند تعلیم و تربیت رسمی عمومی (۱،۳ و ۸) آمده است:

«راهکار۶-۶ – ایجاد شبکه ای از محیط های یادگیری مانند پژوهشسراها، اردوگاه ها، خانه های فرهنگ، کتابخانه های عمومی، نمایشگاه ها و موزه های تخصصی علوم و فناوری، مراکز کارآفرینی، ورزشگاه ها و سایر مراکز مشابه و برقراری تعامل اثربخش مدارس با این محیط ها، با رعایت اصل غنی سازی محیط مدرسه با همکاری سایر دستگاه ها»

مقصود قانونگذار از این مصوبه، ایجاد تنوع و بسترسازی برای همکاری های چندجانبه در راستای غنی سازی محیط مدرسه است

کتابخانه های عمومی به عنوان بخشی از این راهکار، نشان دهنده نگاه واقع بینانه تدوین کنندگان سند است که دلایل آن در ادامه اشاره شده است.

همانگونه که اشاره شد، طبق سند تحول بنیادین آموزش و پرورش، مدارس از یک سو باید به تاسیس و تجهیز کتابخانه های مدارس اهتمام بورزند، از سوی دیگر، همکاری با کتابخانه های عمومی را در دستور کار جدی قرار دهند. در این میان، نگاه درازمدت وزارت آموزش و پرورش باید، احیای کتابخانه های مدارس و الگوگیری از نمونه موفق به ویژه در بین مدارس غیر انتفاعی باشد که کتابخانه های مجهزی را تدارک دیده و از نیروی انسانی متخصص برای مدیریت این کتابخانه ها استفاده می کنند. نکته جالب این است که کیفیت بروندادهای این مدارس به لحاظ شاخص های مختلف نسبت به مدارس دیگر در سطح بهتری قرار دارند.

مهم ترین نکته در احیای کتابخانه های مدارس، احیای پست کتابدار و بکارگیری نیروهای متخصص در کتابخانه های مدارس است. با وجود رشته دانشگاهی کتابدار کودک و نوجوان با دو گرایش در وزارت علوم، تحقیقات و فناوری (گرایش کتابخانه های مدارس و گرایش کتابخانه های عمومی) و همچنین وجود بستر مناسب در گروه های علم اطلاعات و دانش شناسی کشور برای تربیت نیروهای کیفی و مستعد، در صورتی که در وزارت آموزش و پرورش اراده و عزم جدی وجود داشته باشد.

کتابخانه های عمومی: راه حلی واقع بینانه

در کنار برنامه ریزی وزارت آموزش و پرورش برای احیای کتابخانه های مدارس و پست کتابدار، طبق مفاد سند تحولی بنیادین در آموزش و پرورش، ارتباط مدارس با کتابخانه های عمومی به عنوان یک راه حل ملی و واقع بینانه قابل بهره برداری است. همانگونه که در بیانیه انجمن ارتقای کتابخانه های عمومی ایران به مناسبت بازگشایی مدارس در مهرماه سال ۱۳۹۷ ذکر شد، قریب ۱۰۰۰۰ کتابخانه عمومی به شکل های مختلف (کتابخانه های عمومی زیر نظر نهاد کتابخانه های عمومی کشور، سازمان های مذهبی مانند آستان قدس رضوی و نظایر آن، کتابخانه های شهرداری در برخی از شهرهای بزرگ، کتابخانه های مساجد و غیره) در کشور وجود دارد. برنامه ریزی رسمی برای برقراری ارتباط بین کتابخانه های عمومی و مدارس می تواند بخشی از مشکل نبود کتابخانه های مدارس را برطرف کند.

پشتیبانی های انجمن ارتقای کتابخانه های عمومی ایران

انجمن ارتقای کتابخانه های عمومی ایران در چهار سطح می تواند به وزارت آموزش و پرورش در اجرای این بخش از سند تحول بنیادین آموزش و پرورش کمک کند:

1. ایفای نقش تسهیل گر و رابط برای برقراری رابطه بین مدارس و کتابخانه های عمومی در سراسر کشور.

2. کمک به تامین نیروی انسانی متخصص مورد نیاز کتابخانه های مدارس از طریق برگزاری دوره های کوتاه مدت و ایجاد شبکه ارتباطی وسیع برای بکارگیری نیروهای داوطلب از بین دانش آموختگان، والدین دانش آموزان و سایرین.

3. کمک به ساخت و تجهیز کتابخانه های مدارس از طریق شبکه ارتباطی انجمن در سطح ملی

4. ارائه خدمات مشاوره ای در ساخت، تجهیز، اداره و ارزیابی کتابخانه های مدارس

نکته پایانی

دانش آموزان امروز، مدیران، دست اندرکاران، تصمیم گیران و به معنای واقعی کلمه نیروی انسانی سال های آتی کشور هستند. نحوه نگاه ما به تعلیم و تربیت آن ها، تعیین کننده نوع عملکرد آنها در وظایف محوله از سطح فردی تا ملی خواهد بود.

 براساس نتایج تحقیقات متعدد در سطح ملی و بین المللی و همچنین آموزه های دینی ما آنچه در دوران خردسالی در ذهن بچه ها شکل می گیرد، تعیین کننده خطوط آتی زندگی فردی و اجتماعی او است. کتابخانه های مدارس نقش تعیین کننده ای در شکل گیری روحیه پژوهشگری، خلاقیت و ارتقای افق دید دانش آموزان امروزی و مدیران و دست اندرکاران آتی کشور دارند.

عدم توجه به نقش کتابخانه های مدارس و عدم بهره برداری از تجربیات مفید موجود در کشورهای پیشرفته ممکن است، چرخه معیوب آموزش تک بُعدی را در نظام آموزشی کشور نهادینه کند. با توجه به تاکید موکد سند تحول بنیادین آموزش و پرورش به مقوله تاسیس و تجهیز کتابخانه در مدارس، بهره برداری از ظرفیت کتابخانه های عمومی کشور و وجود پتانسیل عظیم به لحاظ نیروی انسانی متخصص علم اطلاعات و دانش شناسی در سطح کشور در این زمینه و اعلام آمادگی همه جانبه انجمن ارتقای کتابخانه های عمومی برای ایفای نقش تسهیل گری در این زمینه به نظر می رسد، مانع جدی برای اجرای این بند مغفول مانده و موثر، از سند تحول وجود ندارد. امیدواریم با همکاری و همدلی همگانی، شاهد روزی باشیم که هیچ شهر، روستا یا منطقه عشایری در کشور بدون مدرسه مناسب و هیچ مدرسه ای بدون کتابخانه مجهز با نیروی متخصص وجود نداشته باشد و این امر به راحتی امکان پذیر است.

من الله التوفیق

دکتر محمد حسن زاده

۲۷ شهریور ۱۳۹۸

 
تعداد بازديد اين صفحه: 37